Kennismaken met.. Michiel Purmer, specialist erfgoed en landschap bij Natuurmonumenten

Wie is Michiel Purmer?

“Ik ben historisch geograaf,” begint Purmer. “Met een fascinatie voor de relatie tussen landschap en geschiedenis.” Bij Natuurmonumenten werkt hij inmiddels vele jaren als specialist erfgoed en landschap.

Deze functie betekent vooral veel reizen, overleggen, onderzoek én veel advies. “Ik werk door het hele land. Ik adviseer in de eerste plaats collega’s in het hele land. Daarnaast schuif ik aan bij gemeenten, universiteiten en andere organisaties als het over ons groene, landschappelijke en archeologische erfgoed gaat. Dat materiële en ruimtelijke erfgoed is onlosmakelijk verbonden met onze cultuurhistorie. En ik vertegenwoordig Natuurmonumenten in allerlei overleggen, van lokale tafels tot landelijke gremia.”

Hij werkt nauw samen met collega’s binnen de afdeling Natuur en Landschap, en specifiek met beheereenheden verspreid door het land. “We hebben veel lokale kennis in de gebieden. Organisatie breed pakken mijn collega Sandra Lochem en ik veel samen op als het om het groene en landschappelijke erfgoed gaat en dat is heel gevarieerd. We werken met allerlei thema’s; denk in Noord-Holland bijvoorbeeld aan het militaire landschap van de Atlantikwall, de ’s-Gravelandse buitenplaatsen of het historische cultuurlandschap van het Wormer- en Jisperveld.”

Wat doet Natuurmonumenten met erfgoed?

“Veel meer dan de meeste mensen denken”, zegt Purmer. “We zijn natuurlijk bekend als natuurbeheerder, maar we beheren ook een enorme hoeveelheid cultureel erfgoed: landgoederen, buitenplaatsen, historische landschappen en vaak complete ensembles van gebouwd, archeologisch en landschappelijk erfgoed. Dat aspect van ons werk is relatief onbekend.”

Wat Natuurmonumenten bijzonder maakt, is juist die combinatie van natuur en erfgoed. “We beheren landschappen die als een soort levende collectie laten zien hoe Nederland door de eeuwen heen is gevormd. De ruimtelijke samenhang, bijvoorbeeld op een landgoed als Nijenburg, is uniek. Huis en park, boerderijen en het oude, karakteristieke Noord-Hollandse cultuurlandschap zijn in samenhang bewaard gebleven. Voor wie goed kijkt, zijn ook nog sporen van het landschap voor het landgoed in de vorm van oude walsystemen rondom voormalige akkers bewaard gebleven. Een gelaagd landschap. Dat maakt onze erfgoedcatalogus zo bijzonder.”

Dat biedt ook kansen om van het verleden te leren. Purmer vertelt enthousiast over Zuid-Limburg, waar een restauratieproject van de historische watermolen de Volmolen hem liet nadenken over historische omgang met overstromingen. “Restauratoren troffen op de begane grond van de woning ijzeren haken. Bij hoogwater hing de molenaar eenvoudig zijn meubels daaraan op. Letterlijk meebewegen met het landschap. Zulke lessen zijn we vergeten, maar ze zijn uiterst waardevol.”

“We beheren landschappen die als een soort levende collectie laten zien hoe Nederland door de eeuwen heen is gevormd. De ruimtelijke samenhang, bijvoorbeeld op een landgoed als Nijenburg, is uniek.”

Hoe maken jullie afwegingen tussen natuur en erfgoed?

“Soms gaat het perfect samen,” zegt Purmer. “Maar soms moet je een zorgvuldige keuze maken. Dat doen we altijd op basis van onderzoek.” Hij geeft voorbeelden: bij natuurontwikkelingsprojecten worden eerst de aanwezige cultuurhistorische waarden geïnventariseerd en in kaart gebracht. Dat levert de basis voor een afweging tussen erfgoed en natuur. In de duinen bijvoorbeeld kan er bij verstuivingsprojecten bewust voor worden gekozen dat loopgraven hierbij eventueel overstuiven. In andere gevallen worden de plannen aangepast om erfgoed te ontzien. Maar bij laanherstel op historisch waardevolle buitenplaatsen “heeft de cultuurhistorie het primaat. Daar weegt erfgoed heel zwaar.”

Belangrijk is dat de keuze duidelijk en onderbouwd is. “En dat doen we altijd samen met onze collega’s van de beheereenheden.” In Noord-Holland zijn de beheereenheden Noord-Holland Noord (onder andere Texel, Zwanenwater), Noord-Holland Midden (onder andere Nationaal Park Zuid-Kennemerland, Wormer- en Jisperveld, Beeckestijn en drie forten in de Beemster) en Gooi- en Vechtstreek (’s-Gravelandse buitenplaatsen en Naardermeer).

Wat betekenen jullie voor gemeenten – en andersom?

“De samenwerking verloopt meestal via onze beheereenheden,” legt Purmer uit. “Zij hebben het contact met gemeenten; ik word ingeschakeld zodra het raakt aan archeologie, erfgoed of grote keuzes.” Het werkt beide kanten op. “Bij de herbestemming van een monument, zoals de boerderij bij Nijenburg, heb je bijvoorbeeld ook de gemeente nodig. En soms kloppen gemeenten bij ons aan, bijvoorbeeld bij de aanwijzing van gemeentelijke monumenten door de gemeente Bloemendaal. Het is echt een wisselwerking.”

Wat is je favoriete plek in Noord-Holland?

Purmer hoeft niet lang na te denken. “Het ruïnelandschap van de Atlantikwall in Nationaal Park Zuid-Kennemerland. Dat overwoekerde beton, in de setting van het duinlandschap, dat heeft een enorme gelaagdheid. We koesteren dat.”

“Schoonheid. Natuurmonumenten was vóór de oorlog ook actief in het behouden van de schoonheid van het landschap. Dat esthetische element is in veel beleid verdwenen. Het is misschien subjectief, maar laten we het weer benoemen. Schoonheid mag een argument zijn dat telt.”

Juist in dat gebied werd onlangs een bijzonder project afgerond: een nieuwe podwalk, die verhalen uit de Tweede Wereldoorlog verbindt met plekken in het landschap. “We hebben delen beter zichtbaar gemaakt en er komt een kunstwerk: het profiel van een Sherman-tank, opgesteld vlak bij een tankgracht. Het gaat helemaal op in de natuur, maar zet je meteen aan het denken. Het is respectvol én esthetisch.”

Tot slot: wat mis je in het erfgoed- en natuurdebat?

Purmer glimlacht. “Schoonheid. Natuurmonumenten was vóór de oorlog ook actief in het behouden van de schoonheid van het landschap. Dat esthetische element is in veel beleid verdwenen. Het is misschien subjectief, maar laten we het weer benoemen. Schoonheid mag een argument zijn dat telt.”

Hij sluit af met een oproep: “Noord-Holland is een schatkamer van landschappen en erfgoedensembles. Gemeenten en terreinbeheerders moeten elkaar blijven vinden. Laten we samen Noord-Holland mooi houden.”

(Beeldverantwoording: Jitske Esselaar)