Vijf vragen over het Programma voor erfgoed onder de Omgevingswet

Je hebt er vast al eens over gehoord: het programma onder de Omgevingswet. Misschien wil je een nieuwe erfgoednota vaststellen, en vraag je je af of dit dan een programma moet worden. Of heeft je collega van ruimtelijke ordening je gevraagd om input voor een gebiedsgericht programma. In dit artikel lees je de belangrijkste zaken die jij als ambtenaar erfgoed moet weten over het programma voor erfgoed onder de Omgevingswet.

Samen met het Steunpunt in Zuid-Holland werken we aan een artikel met voorbeelden van gemeenten die al aan de slag zijn met een programma voor erfgoed. Dit artikel lees je binnenkort op onze websites.

“Optioneel: hier is ruimte voor een korte quote: Erfgoedvrijwilligers zijn als oren en ogen voor de gemeentelijk erfgoedambtenaar onmisbaar”

1. Welke plek heeft een programma binnen de Omgevingswet?

Het programma is één van de zes kerninstrumenten van de Omgevingswet. De kerninstrumenten zijn de omgevingsvisie, het programma, de decentrale regels, de algemene rijksregels, de omgevingsvergunning en het projectbesluit. Deze instrumenten zijn allemaal onderdeel van de beleidscyclus onder de Omgevingswet; vier fasen van visievorming en uitwerking in regels tot uitvoering en terugkoppeling. Deze beleidscyclus zorgt voor de samenhang tussen de verschillende instrumenten. Voor gemeenten worden de ambities vastgelegd in de omgevingsvisie en concreet vertaald naar het programma, het omgevingsplan en (eventueel) beleidsregels. Zo ontstaat een doorlopende lijn van visie naar uitvoering: de visie wordt concreet gemaakt en bewaakt in programma en omgevingsplan, en de uitvoering vindt plaats binnen deze kaders. Dan volgt de terugkoppeling: het beleid wordt geëvalueerd en vervolgens, waar nodig, aangepast, zodat de cirkel weer rond is.

2. Wat is een programma?

Het programma vormt de brug tussen de strategische ambities uit de omgevingsvisie en de concrete uitvoering. In de omgevingsvisie staat wat de gemeente wil, in het programma staat hoe de gemeente dat gaat doen. Het bevat de uitwerking van doelen, maatregelen, projecten en instrumenten die bijdragen aan de realisatie van die ambities. Het is de bedoeling dat de doelen die gesteld zijn in het programma ook worden behaald. Daarom staan er maatregelen in het programma, bijvoorbeeld afspraken met organisaties, inzet van subsidies of het uitvoeren van projecten.

Er zijn gebiedsgerichte programma’s, of thematische programma’s. Een programma kan dus gemaakt worden voor een specifieke wijk, of voor een thema zoals klimaatadaptatie of cultureel erfgoed. In het programma lees je welke acties de gemeente gaat ondernemen voor dat gebied of onderwerp.

Het programma wordt in principe vastgesteld door het college.* Voor sommige onderwerpen (zoals een actieplan geluid of een volkshuisvestingsprogramma) is een programma verplicht. Gemeenten zijn niet verplicht om een programma voor erfgoed op te stellen. Een programma is alleen bindend voor het bestuur; dat betekent dat de gemeente anderen wel kan stimuleren om te werken volgens de doelstellingen in het programma, maar ze kunnen hen daar niet toe verplichten.

3. Hoe ziet een programma eruit?

Het programma heeft geen vaste vorm, net als bij de Omgevingsvisie mag de gemeente die vorm zelf bepalen. Er zijn wel twee verplichte elementen (zie ook artikel 3.5 van de Omgevingswet): de beleidsdoelen en maatregelen die de gemeente aan zichzelf stelt, en de manier waarop deze doelen worden gemonitord en geëvalueerd.

Een programma heeft geen specifieke geldigheid, maar je spreekt in het programma wel af wanneer je het weer evalueert. Het wordt onderdeel van de beleidscyclus, dus het is goed voor te stellen dat je het programma jaarlijks evalueert en de genoemde maatregelen bijstelt. Steeds meer gemeenten koppelen de evaluatie van de maatregelen aan de planning & control cyclus.

4. Als ik nieuw erfgoedbeleid wil maken, is dat dan automatisch een programma voor erfgoed?

Onder de Omgevingswet moeten alle regels die je maakt over de fysieke leefomgeving een plek vinden in één van de zes instrumenten. In de praktijk betekent dat de ambities onderdeel worden van de Omgevingsvisie, dat de concrete acties die je ambieert landen in een programma en de regels in het omgevingsplan.

Het is niet meer mogelijk om een erfgoednota of erfgoedbeleid formeel vast te laten stellen door de raad. Alles wat je daar vroeger in opschreef moet nu landen in één van de instrumenten van de Omgevingswet.

Het is nog steeds mogelijk een gebiedsbiografie, een kerkenvisie of een erfgoednota maken, maar je kunt deze niet als formeel beleidsinstrument laten vaststellen. Deze stukken kunnen wel dienen als onderlegger. De inhoud moet altijd worden vertaald naar de omgevingsvisie, het programma of het omgevingsplan.

5. En hoe zit het met immaterieel en roerend erfgoed?

De Omgevingswet gaat over de fysieke leefomgeving. In bestaand erfgoedbeleid gaat het ook wel eens over roerend of immaterieel erfgoed. Als deze onderwerpen niet te linken zijn aan de fysieke leefomgeving, passen ze eigenlijk niet in de Omgevingsvisie of een programma. Je zou kunnen overwegen om deze onderwerpen onderdeel te maken van het beleid in het sociaal domein, zoals cultuur.

Zo doen ze dat bijvoorbeeld in de provincie Friesland: “Besloten is om voor cultuur, taal en onderwijs en erfgoed vanaf 2025 aparte programma’s op te stellen. Het roerende en immateriële erfgoed, waaronder de musea en archieven, valt onder het cultuurbeleid. Dit omgevingsprogramma is de uitwerking voor het onroerende erfgoed; cultureel erfgoed als onderdeel van de fysieke leefomgeving.” Ook in de gemeente Horst aan de Maas wordt er op deze manier omgegaan met immaterieel erfgoed en roerend erfgoed. De niet-fysieke onderdelen van erfgoed worden ondergebracht in het beleid voor cultuur of toerisme.

* Let op! Er is hiervoor één uitzondering. Als een programma gaat over het uiterlijk van bouwwerken, dan is het aan de raad om het programma vast te stellen. Dit is bijvoorbeeld zo als je regels maakt over omgevingskwaliteit, maar het kan ook zo zijn als je specifieke regels over monumenten opneemt.

(Beeldverantwoording: André Russcher)