Kennismaken met… Het Sitebureau Hollandse Waterlinies

In onze rubriek “Kennismaken met…” reizen we langs allerlei organisaties in Noord-Holland die iets te maken hebben met erfgoed. Dit keer maken we kennis met Renate Cevaal en Wietse Burger, de coördinatoren bescherming van het Sitebureau Hollandse Waterlinies.

Wat doet het sitebureau precies?

Het sitebureau is een samenwerkingsverband van de vier provincies waar de Hollandse waterlinies doorheen lopen: Noord-Holland, Utrecht, Gelderland en Noord-Brabant. De provincies zijn als siteholders verantwoordelijk voor de bescherming van de Hollandse Waterlinies (UNESCO-werelderfgoed) en voor het uitdragen van het verhaal van de linies. Het Sitebureau ondersteunt en faciliteert de provincies bij het uitvoeren van deze taken. Ook kennisdeling is een belangrijke taak: dit gebeurt onder andere in een tweejaarlijks overleg tussen de Werkgroep Bescherming en de provincies. Het bureau organiseert sinds 2024 jaarlijks een werkconferentie voor alle overheden die te maken hebben met de waterlinies (vorig jaar door meer dan 150 man bezocht!).

Een gewichtige taak voor het team van vijf medewerkers, waarin één ieder zijn/haar eigen expertise heeft. Wietse heeft een planologische en juridische achtergrond en zet die kennis in bij zijn coördinatorschap. Renate studeerde oorspronkelijk erfgoedstudies en mediëvistiek, maar is inmiddels al 6 jaar bezig met de waterlinies. Beiden zijn gedetacheerd uit hun eigen provincie; Renate uit Utrecht en Wietse uit Noord-Brabant.

Het systeem als geheel, met zijn diversiteit van locatie-specifieke ingrepen, dat is wat de Hollandse Waterlinies zo bijzonder maakt.

Hoe is het beheer van de Hollandse Waterlinies georganiseerd?

Renate en Wietse leggen uit. In Nederland is het beheer getrapt georganiseerd: rijksregels voor werelderfgoed zijn op nationaal vastgelegd in Omgevingswet. Het rijk geeft middels het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) de provincies de instructie om regels over de Hollandse Waterlinies op te nemen en uit te werken in de provinciale Omgevingsverordeningen. De daarin opgenomen regels bevatten weer instructies voor de gemeentelijke omgevingsplannen. Renate: “Dit maakt bescherming best ingewikkeld, ook omdat de waterlinie zo groot is.’’

Wat maakt de Hollandse Waterlinies zo bijzonder?

Renate: “Wij zijn in Nederland heel goed in het gebruiken van water en de manier waarop we dat voor de Hollandse Waterlinies hebben gedaan is uniek in de wereld. Op zo’n grote schaal waterbeheer gebruiken als verdedigingssysteem, en de waterstaatkundige finesse die daarvoor nodig was is echt uniek. Dat is de reden waarom het op de werelderfgoedlijst staat. Wietse vult aan: “De Stelling van Amsterdam is ook het eerste moment geweest dat er op zo’n grote schaal beton is toegepast.’’ Er is hier dus sprake van een gemaakt landschap, terwijl er bij de oudere Nieuwe Hollandse Waterlinie juist veel gebruik is gemaakt van het bestaande landschap. Forten zijn hier ook nog van baksteen. De forten zijn het meest zichtbare deel van de linie, maar het hoofdbestanddeel van de verdediging zijn de open vlaktes van de inundatiegebieden. Het systeem als geheel, met zijn diversiteit van locatie-specifieke ingrepen, dat is wat de Hollandse Waterlinies zo bijzonder maakt.

Welke opgaven zijn er bij het beschermen van de Hollandse Waterlinies?

Allereerst gaat het om bewustwording; zowel bij de provincies zelf als de gemeenten is daar nog veel terrein te winnen. Gemeenten zijn vaak niet goed op de hoogte dat in de gemeente of langs de gemeentegrenzen een deel van de Hollandse Waterlinies ligt. Terwijl gemeenten wel verantwoordelijkheid dragen voor het behoud van het werelderfgoed. Je moet het in de hoofden en harten van de mensen zien te krijgen. Daar begint de waardering en bescherming, aldus Renate. Niet alle gemeenten hebben een erfgoedambtenaar, en/of weten de juiste kanalen te vinden wanneer ze geconfronteerd worden met het beheer van de waterlinie en alles wat daarbij komt kijken. Renate: “Het wiel hoeft echter niet steeds opnieuw uitgevonden te worden, want er is al heel veel expertise en kennis aanwezig.’’

Een andere opgave is de verdichting van Nederland. Gemeenten zoeken ruimte voor woningbouw, voor de aanleg van zonneparken en windmolens. Hoe combineer je behoud van de zichtbaarheid en bruikbaarheid van de Waterlinie? Renate: “We willen niet alleen maar benadrukken dat het mooi erfgoed is dat beschermd moet worden, dat je er met je vingers van af moet blijven. Juist in deze periode, van klimaatverandering en ruimtelijke opgaven, is de waterlinie heel goed bruikbaar.’’ De waterlinie heeft beperkingen voor de bouw, maar er zijn legio andere ontwikkelingen mogelijk die het karakter van het open landschap en de mogelijkheid voor inundatie niet aantast. Denk aan landbouw, maatregelen ter klimaatadaptatie zoals waterretentie, recreatie en toerisme. Het bijzondere van de Waterlinies is dat je vrij snel vanuit de stad in de natuur bent. Benut waterlinies dan ook niet om woningen in te bouwen, maar om natuur- en recreatievoorzieningen bij nieuwe woningen te faciliteren.

Wat voor tools bieden jullie overheden aan?

Naast de eerdergenoemde overleggen met overheden ontwikkelt het sitebureau instrumenten ter ondersteuning van provincies en gemeenten bij het maken van ruimtelijke keuzes in en rondom de waterlinies. Zo zijn er factsheets gepubliceerd op de website waar per gemeente de unieke kenmerken van de Hollandse Waterlinies zijn beschreven, hoe de bescherming geregeld is en waar je de juiste informatie kunt vinden. Verder zijn er zestien Gebiedsanalyses gemaakt, waar per gebied de kernkwaliteiten, aanwezige elementen en hun functie binnen het grotere geheel van de Hollandse Waterlinie inzichtelijk is gemaakt. Zij dienen als handvat, inspiratiebron en kader voor ruimtelijke ontwikkelingen en maken onderdeel uit van de provinciale Omgevingsverordeningen. Daarnaast is er een Nota visuele integriteit opgesteld en bestaat er een handige webkaart. Op dit moment worden er standaardteksten voor de omgevingsplannen van gemeenten ontwikkeld. Een ander instrument in ontwikkeling is de Hollandse Waterlinies in 3D. Dit is een digitale kaart waar met een druk op de knop 3D objecten zoals bijvoorbeeld hoogspanningsleidingen en windmolens op kaart kunnen worden gezet, in afmetingen en kleur aanpasbaar, om de impact van dit soort objecten op de Hollandse Waterlinies inzichtelijk te maken.

“We willen niet alleen maar benadrukken dat het mooi erfgoed is dat beschermd moet worden, dat je er met je vingers van af moet blijven. Juist in deze periode, van klimaatverandering en ruimtelijke opgaven, is de waterlinie heel goed bruikbaar.’’ – Renate Cevaal

Ten slotte, wat zijn jullie favoriete plekken in de Hollandse Waterlinies?

Renate en Wietse slaken een zucht, er is té veel om op te noemen. Als zij dan toch moeten kiezen zijn voor Renate het Fort bij Asperen, de Waterlinie-Lunetten tussen Utrecht en Nieuwegein en Forteiland Pampus in het IJmeer favoriet. Voor Wietse zijn het de vesting Woudrichem in Noord-Brabant en het stuk tussen Fort de Waver-Amstel tot Fort Abcoude. Tussen deze laatste twee forten is weinig bebouwing aanwezig en is de oorspronkelijke beleving van het open landschap goed intact. Mooie voorbeelden van hoe de Hollandse Waterlinies een verrijking zijn van onze omgeving.

(Beeldverantwoording: Foto van het team van het Sitebureau Hollandse Waterlinies)