Archeologie van de Tweede Wereldoorlog

Archeologie en/of cultuurhistorie? De blik op oorlogssporen verandert. Bunkers in het duin, schuttersputjes en loopgraven onder het zand, de onderdelen van oude verdedigingslinies in het landschap roepen vragen op. Is het bovengrondse cultuurhistorie en/of ondergrondse archeologie? Voor veel gemeenten is het antwoord steeds vaker: allebei.

Een veranderende blik

De Tweede Wereldoorlog heeft diepe sporen nagelaten in het Nederlandse landschap. In duinen, polders, bossen en steden zijn nog altijd resten aanwezig van verdedigingswerken, infrastructuur en militaire aanwezigheid, zoals de Atlantikwall. Lange tijd werden deze sporen verwijderd of aan het zicht onttrokken. Naast het vermijden van pijnlijke herinneringen speelden praktische overwegingen een rol: veel restanten lagen in de weg bij wederopbouw en ruimtelijke ontwikkeling en werden niet als waardevol gezien. Vanaf de jaren zeventig en tachtig groeide echter de belangstelling, mede door publicaties en initiatieven rond de Atlantikwall.

Archeologie bestudeert alle materiële sporen van menselijk handelen, ongeacht hun ouderdom. Waar ooit pragmatisch een grens van honderd jaar (en later vijftig jaar) werd gehanteerd, is inmiddels breed aanvaard dat ook erfgoed uit de twintigste eeuw tot het archeologisch domein behoort. Het bodemarchief eindigt dus niet bij 1900. Vooral de archeologie van de Tweede Wereldoorlog krijgt meer aandacht. Dit roept ook vragen op. De oorlog ligt voor velen nog binnen het bereik van familieherinneringen en er is een overvloed aan foto’s, kaarten en archiefmateriaal beschikbaar. Wat voegt archeologie dan toe? Het antwoord ligt in het fysieke bewijs: gebruikssporen, structuren en landschappelijke patronen die niet altijd zijn vastgelegd. Materiële resten laten zien hoe een plek daadwerkelijk functioneerde en hoe het landschap door militaire ingrepen is veranderd. Zij kunnen geschreven en mondelinge bronnen aanvullen, nuanceren of corrigeren. Voor erfgoedambtenaren is die verschuiving ook herkenbaar. In de praktijk gaat het minder om het onderscheid tussen archeologie en cultuurhistorie, en meer om het gezamenlijke verhaal dat een plek vertelt (op het snijvlak van maatschappelijke waarde en kenniswinst) en hoe je daar zorgvuldig mee omgaat.

Conflictarcheologie

Binnen de archeologie sluit conflictarcheologie hierop aan. Deze specialisatie richt zich op resten van oorlog en conflict uit verschillende perioden, van Romeinse slagvelden tot moderne oorlogslandschappen. Het gaat niet alleen om objecten, maar om ruimtelijke samenhang. Hoe liep een linie? Waar lagen stellingen? Hoe werd een gebied ingericht en gebruikt? Door archeologische gegevens te combineren met historische bronnen ontstaat een rijker beeld van gebeurtenissen en processen. In Nederland ligt de nadruk vaak op de Tweede Wereldoorlog, omdat deze periode grote invloed had op het landschap. Sinds ongeveer 2010 worden resten uit de Tweede Wereldoorlog steeds vaker onderzocht binnen commerciële archeologische projecten. Conflictarcheologie heeft daarmee een vaste plek gekregen in de Nederlandse archeologie. Dit onderzoek vraagt om zorgvuldigheid en vindt geregeld plaats in samenwerking met explosievenopsporing.

Atlantikwall als ensemble

Dit voorjaar organiseerden we een werksessie met Noord-Hollandse gemeenten over de Atlantikwall. Gemeenten zien de Atlantikwall liever als samenhangend geheel wordt benaderd, als een systeem binnen een militair landschap. Niet als losse bunkers, maar ensembles van bovengrondse en ondergrondse resten; schuttersputjes, loopgraven, aardwerken en andere verborgen structuren maken integraal deel uit van het verhaal. In het verleden zijn sommige bunkers alleen aangewezen als gebouwd rijksmonument, waardoor de ondergrond niet automatisch archeologisch beschermd is. Ook weten we in veel gevallen nog niet eens wat er zich precies in de bodem bevindt.

Toch vraagt de Atlantikwall om een integrale benadering. Gemeenten werken aan nieuwe kaarten en beleidsinstrumenten. De Atlantikwall wordt vaker als tijdslaag meegenomen in archeologische waarden en verwachtingskaarten. Maar wat is de vervolgstap? Beschermen, documenteren, beleefbaar maken of soms accepteren dat behoud niet haalbaar is? Niet alles hoeft behouden te blijven en is behoudenswaardige archeologie, maar kennis over aanwezigheid en betekenis is wel essentieel.

Niet alles hoeft behouden te blijven en is behoudenswaardige archeologie, maar kennis over aanwezigheid en betekenis is wel essentieel.

Om gemeenten te ondersteunen in deze afweging ontwikkelt het Steunpunt in 2026 de Handreiking Omgang met de Atlantikwall, met praktische handvatten voor erfgoedbeleid en afwegingen.

Kruisbestuiving

Oorlogserfgoed staat niet op zichzelf, maar is verweven met andere ruimtelijke en maatschappelijke opgaven. In het duingebied komen natuurontwikkeling, recreatie en erfgoed samen. Dat vraagt om samenwerking en zorgvuldige afstemming tussen gemeenten, archeologen, natuurontwikkelaars en beheerders. Juist in die uitwisseling van kennis en perspectieven ligt meerwaarde. Het duin is immers niet alleen een natuurgebied, maar ook een cultuurlandschap met een gelaagde geschiedenis.

Expeditie Schatrijk

Met de ambtenaren en bestuurders uit dit gebied werken we verder aan bewustwording en omgang met de Atlantikwall. Dit doen we onder andere tijdens Expeditie Schatrijk op 23 april. Tijdens deze ochtend staat de archeologie van het noordelijk en zuidelijk duingebied van Noord-Holland centraal. We bezoeken locaties en bespreken hoe archeologie een rol speelt in beleid en gebiedsontwikkeling. De ochtend wordt afgesloten met een vondstenlunch in het Huis van Hilde. Ben je werkzaam bij een gemeente en wil je meer weten over Expeditie Schatrijk?

(Beeldverantwoording: mist nog)