Energielabelplicht voor monumenten: wat betekent dit voor gemeenten?

Vanaf 29 mei 2026 geldt de energielabelplicht ook voor beschermde monumenten. Daarmee vervalt de uitzonderingspositie die monumenten lange tijd hadden. Net als bij andere gebouwen moet bij verkoop, verhuur of het aangaan van een nieuw huurcontract van een monument een energielabel worden gemaakt.

Het is ook belangrijk om te weten dat de energielabelplicht niet betekent dat monumenten aan een minimale energieprestatie moeten voldoen. Het gaat in eerste instantie om het hebben van een label, niet om het behalen van een bepaald niveau.

Die wijziging roept vooral vragen op bij monumenteigenaren. Wanneer is een label nodig? Wat betekent dit voor mijn pand? En moet ik nu ook gaan verduurzamen? In de praktijk zullen veel van deze vragen op het bord van de erfgoedambtenaar terechtkomen, als eerste aanspreekpunt van monumenteneigenaren. In dit artikel lees je in het kort wat je als ambtenaar moet weten over het verplichte energielabel voor monumenten.

Hoe zit het precies?

De kern van de wijziging is eenvoudig: de energielabelplicht wordt uitgebreid naar alle beschermde monumenten – rijks-, provinciale én gemeentelijke monumenten. Dit komt omdat de Europese wetgeving op dit punt is gewijzigd. Er komt geen apart energielabel voor monumenten; monumenten krijgen hetzelfde label als andere gebouwen, gebaseerd op de bestaande systematiek. De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland onderzocht de geschiktheid van het energielabel voor monumenten, dat onderzoek kun je hier lezen. Het is ook belangrijk om te weten dat de energielabelplicht niet betekent dat monumenten aan een minimale energieprestatie moeten voldoen. Het gaat in eerste instantie om het hebben van een label, niet om het behalen van een bepaald niveau.

De verplichting voor een energielabel geldt alleen op specifieke momenten, zoals bij verkoop of verhuur. Daarnaast blijven enkele uitzonderingen bestaan. Zo zijn gebouwen die worden gebruikt voor religieuze activiteiten, zoals kerken, in veel gevallen vrijgesteld.

Nieuwe vragen aan de gemeente

Hoewel de verplichting formeel bij de eigenaar ligt, is de gemeente in de praktijk vaak het eerste aanspreekpunt. Erfgoedambtenaren kunnen daarom rekenen op nieuwe vragen. Geldt de energielabelplicht voor mijn pand? Welke maatregelen mag ik nemen om mijn gebouw te verduurzamen? Heb ik daarvoor een vergunning nodig?

De introductie van de energielabelplicht kan ook indirect leiden tot meer aanvragen voor verduurzamingsmaatregelen. Een energieprestatieadviseur, degene die het energielabel opstelt, hoeft geen specifieke kennis over monumenten te hebben. Een energielabel geeft inzicht in energiegebruik en bevat vaak standaard aanbevelingen voor verbetering. Deze standaard aanbevelingen zijn voor monumenten niet altijd zonder meer toepasbaar. Niet alle maatregelen passen bij de cultuurhistorische waarden van een gebouw. Bovendien geldt dat ingrepen aan een monument – bijvoorbeeld aan gevels of daken – vaak vergunningplichtig zijn. Daarom is het verstandig om een eigenaar die aan de slag wil met verduurzaming op zo’n moment door te verwijzen naar een DuMO (Duurzame Monumenten)-adviseur, zoals bijvoorbeeld de Monumentenwacht. Op deze pagina van het Restauratiefonds vind je een lijst met bureaus die eigenaren hierin kunnen ondersteunen.

Praktische handvatten voor gemeenten

Voor gemeenten is het belangrijk om voorbereid te zijn op deze ontwikkeling. Enkele aandachtspunten:

• Zorg voor duidelijke communicatie richting monumenteigenaren over de energielabelplicht en de betekenis ervan. Dit kun je bijvoorbeeld doen op de pagina over erfgoed op de website van jouw gemeente.
• Stem intern af met collega’s van duurzaamheid en vergunningverlening, zodat vragen integraal kunnen worden opgepakt.
• Verwijs waar nodig naar landelijke informatiebronnen, zoals de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed of de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. Voor ingewikkelde vragen kunnen eigenaren contact opnemen met de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland via klantcontact@rvo.nl.
• Benadruk dat verduurzaming bij monumenten altijd een zorgvuldige afweging vraagt, en dat niet alles zomaar mogelijk is. Let dus vooral op dat de standaard adviezen die worden gegeven in de energielabels heel vaak niet zijn uit te voeren in monumenten.

Het energielabel maakt de energieprestatie van monumenten inzichtelijk en kan aanleiding zijn om na te denken over verbetering. Voor gemeenten is dat een logisch moment om het gesprek met eigenaren aan te gaan over verduurzaming.

Een kans voor het gesprek over verduurzaming

De energielabelplicht voor monumenten is in eerste instantie een administratieve verplichting voor eigenaren. Maar, deze nieuwe wetgeving biedt ook kansen. Het energielabel maakt de energieprestatie van monumenten inzichtelijk en kan aanleiding zijn om na te denken over verbetering. Voor gemeenten is dat een logisch moment om het gesprek met eigenaren aan te gaan over verduurzaming. Welke stappen zijn passend en verantwoord binnen de context van dit monument? Op deze manier draagt de energielabelplicht bij aan een bredere ontwikkeling waarin erfgoed en verduurzaming steeds meer samenkomen – met de gemeente als belangrijke schakel tussen beleid en praktijk.

(Beeldverantwoording: Mendelcollege, Haarlem. André Russcher)