Samenwerken met lokale erfgoedgemeenschappen

Verscholen aan de Ruïnelaan ligt de oude begraafplaats van Bergen. Door ruimtegebrek in en rond de kerk en de groei van het dorp werd deze in 1864 aangelegd op geschonken grond. Tot 1920 was de begraafplaats in gebruik waarna nog enkele bijzettingen plaatsvonden in familiegraven. Sinds 2010 is het een gemeentelijk monument.

De oude begraafplaats van Bergen

Aan de rand van het dorp ligt een groene en besloten plek met een hoge cultuurhistorische waarde; de oude begraafplaats van de heerlijkheid Bergen. De begraafplaats werd aangelegd op grond die beschikbaar werd gesteld door Jan Jacobus van Reenen. Het ontwerp van gemeentearchitect C. Stuurman Czn kenmerkt zich door een heldere structuur en een evenwichtige indeling van paden en grafvelden.

De aanleg hield verband met de situatie rond de Ruïnekerk waar begravingen plaatsvonden in en rond het gebouw. Door de groei van Bergen ontstond een tekort aan ruimte en werd een nieuwe begraafplaats buiten het dorpshart noodzakelijk. Vanaf 1864 vervulde de begraafplaats aan de Ruïnelaan deze functie. Tot 1920 werden hier alle overledenen begraven. Na de opening van de begraafplaats aan de Kerkedijk vonden nog enkele bijzettingen plaats in bestaande familiegraven. De laatste begrafenis vond plaats in 1953.

Na deze periode trad verval op. Vanaf 1996 is een herstelproces ingezet door vrijwilligers van de Historische Vereniging Bergen NH. De werkgroep Oude Begraafplaats voert sindsdien het structurele onderhoud uit en richt zich op het behoud van grafmonumenten paden en hekwerken. Door deze inzet is de ruimtelijke samenhang hersteld en blijft de historische aanleg herkenbaar. Willem Jan Bleys, coördinator van de werkgroep benadrukt het belang van deze aanpak. Hij zegt daarover: “Het bijzondere van deze werkgroep is dat we de begraafplaats niet alleen onderhouden maar ook een uitgebreid historisch archief hebben waaronder de begrafenisregisters. De koppeling tussen onderhoud en documentatie versterkt de erfgoedwaarde en maakt de geschiedenis toegankelijk.”

“Het bijzondere van deze werkgroep is dat we de begraafplaats niet alleen onderhouden maar ook een uitgebreid historisch archief hebben waaronder de begrafenisregisters. De koppeling tussen onderhoud en documentatie versterkt de erfgoedwaarde en maakt de geschiedenis toegankelijk.” – Willem Jan Bleys, coördinator van de werkgroep Oude Begraafplaats

Cultureel en landschappelijk erfgoed

De begraafplaats vertegenwoordigt een samenhang van cultuurhistorische en landschappelijke waarden. De oorspronkelijke structuur is goed leesbaar. De locatie maakt de ontwikkeling zichtbaar van begraven binnen de kerk naar begraven buiten de kern. Naast cultuurhistorische waarde is er sprake van ecologische betekenis. Door het beheer dat gericht is op behoud en beperkte ingrepen heeft zich een gevarieerde vegetatie ontwikkeld. Onderzoek door de Nederlandse Mycologische Vereniging toont aan dat op de locatie een aanzienlijke diversiteit aan mossen aanwezig is.

De betrokkenheid van de werkgroep krijgt ook vorm in initiatieven die de beleving ondersteunen. Met een ontvangen legaat is een herinneringsbank geplaatst ter nagedachtenis aan Truus Smit. Het legaat was expliciet bestemd voor de werkgroep en onderstreept de maatschappelijke waarde van deze inzet.

Behoud en samenwerking

Het beheer van de begraafplaats berust op een structurele samenwerking tussen vrijwilligers en gemeente. De Historische Vereniging Bergen NH is verantwoordelijk voor het reguliere onderhoud en bewaakt de kwaliteit van de inrichting. De gemeente faciliteert en ondersteunt waar nodig. Het Wijkteam levert een concrete bijdrage aan de uitvoering. Het team verzorgt onder meer de afvoer van groenafval en ondersteunt bij grotere werkzaamheden. Deze samenwerking maakt het mogelijk om het onderhoud efficiënt en consistent uit te voeren. Ronald Leijen, meewerkend voorman van het Wijkteam benadrukt dat de inzet van vrijwilligers essentieel is voor het beheer van dit type locaties. De samenwerking draagt bij aan gedeeld eigenaarschap en versterkt de betrokkenheid bij de leefomgeving. De gemeente Bergen erkent het belang van de begraafplaats en de rol van vrijwilligers. Met de aanwijzing als gemeentelijk monument in 2010 is de waarde planologisch geborgd. De gemeente ondersteunt het beheer aanvullend met praktische faciliteiten.

Binnen de gemeente wordt op meerdere locaties gewerkt met vergelijkbare samenwerkingsvormen. Daarmee ontstaat een netwerk van vrijwilligers en professionals dat bijdraagt aan het beheer van groen en erfgoed. De oude begraafplaats vormt binnen dit netwerk een herkenbare en waardevolle plek. Door de combinatie van lokaal initiatief en gemeentelijke ondersteuning is een duurzame beheervorm ontstaan. De Oude Begraafplaats blijft hierdoor behouden en beleefbaar als onderdeel van het historische landschap van Bergen.

Ook werken met erfgoedgemeenschappen? Meld je aan voor de werksessies

Het Steunpunt Cultureel Erfgoed Noord-Holland organiseert in 2026 werksessies over het vinden, ondersteunen en betrokken houden van erfgoedgemeenschappen bij het werk van de erfgoedambtenaar. In kleine groepen van vier tot zes gemeenten gaan we samen aan de slag met actuele vragen rondom participatie, samenwerking en het Verdrag van Faro. Denk bijvoorbeeld aan onderwerpen als:

• het in kaart brengen van erfgoedgemeenschappen;
• samenwerken met lokale erfgoedorganisaties, vrijwilligers en bewonersinitiatieven;
• participatie bij erfgoedbeleid, waardenkaarten of monumentenaanwijzingen;

De werksessies zijn kleinschalig, laagdrempelig en vraaggericht. Er is ruimte om eigen praktijkvoorbeelden, vragen en thema’s in te brengen. Wil je ook meedoen? Meld je dan aan door een mail te sturen naar Inge Molenaar via i.molenaar@mooinoord-holland.nl.

(Beeldverantwoording: Anna Groentjes)